Ek sit vroeër hierdie week in ’n restourant by ’n bekende wynplaas buite Stellenbosch. Teen die muur is ’n reuse blou, wit en swart muurbehangsel wat soos ’n oog lyk. “Die Bose Oog”. Is dit kuns? Nee, nie heeltemal net kuns nie. Dit is eerder ’n simbool van ’n 5 000 jaar oue stryd — ’n stryd tussen die vrees vir die wêreld se afguns en die vrede wat slegs geloof kan bied.

Een van die oudste en mees universele manifestasies van hierdie menslike angs is die geloof in die bose oog. Hoewel dit vir baie soos ’n bygeloof klink, bly die impak daarvan diep gewortel in die geskiedenis van die mensdom en selfs in die sosiale konteks van die Bybelse tyd.

’n Reis deur die skaduwees van die geskiedenis

Die konsep van die bose oog, of ponêros ofthalmos in Grieks, is nie ’n nuwe verskynsel nie. Dit is ’n “geloof” dat ’n kwaadwillige of jaloerse kyk van iemand werklike skade, ongeluk of siekte aan ’n ander persoon kan berokken. Hierdie vrees is reeds sedert die voorgeskiedenis in die menslike siel ingebrand. Argeologiese vondste van oogvormige gelukbringers, wat bedoel was om hierdie vloek af te weer, dateer tot so ver as 5 000 jaar gelede terug na die tyd van die Sumeriërs in Mesopotamië.

In die antieke wêreld was dit ’n “wetenskaplike” realiteit vir die mense van daardie tyd. Filosowe soos Plutarchus het geglo dat die menslike oog energie-partikels of emissies (aporroiai) kon uitstraal. Waar ons vandag weet dat die oog lig ontvang, het die antieke mens geglo die oog skyn lig of duisternis uit wat objekte buite die liggaam fisies kon beïnvloed. Die Babiloniese Talmoed gaan selfs so ver as om te beweer dat 99% van alle slegte gebeure die resultaat van die bose oog is.

Die simbole van die vrees

Deur die eeue het kulture desperaat probeer om hulleself teen hierdie vermeende donker krag te beskerm. Die bekendste hiervan is die oogkraal of nazar, ’n blou glasornament wat vandag nog algemeen in die Mediterreense streek en die Midde-Ooste gevind word. Daar word geglo dat die blou kleur negatiwiteit absorbeer en die bose blik terugwerp op die sender.

’n Ander kragtige simbool is die hamsa, ’n handvormige amulet wat dikwels ’n oog in die palm dra. Interessant genoeg word hierdie simbool deur verskillende gelowe toegeëien: Moslems noem dit die Hand van Fatima, terwyl dit in die Joodse tradisie as die Hand van Miriam en in sommige Katolieke kringe selfs as die Hand van Maria bekendstaan. Mense het ook ander metodes gebruik, soos om drie keer op die grond te spoeg of om spesiale kledingstukke en amulette te dra om die aandag van die “bose blik” af te trek.

In die antieke tyd was veral kinders as kwesbaar beskou. Ouers was so bang vir jaloesie dat hulle soms geweier het om komplimente oor hul kinders se skoonheid te aanvaar, uit vrees dat dit die aandag van bose magte of demone sou trek. Selfs vandag nog sal mense in die Midde-Ooste die frase “Masha’Allah” — God het dit gewil — gebruik wanneer hulle ’n kompliment gee, as ’n manier om die eer aan God te gee en die bose oog af te weer.

Jesus en die radikale verskuiwing

As Christene is dit fassinerend om te sien hoe Jesus hierdie diep gewortelde kulturele vrees aangespreek het. In die Nuwe Testament, spesifiek in Matteus en Lukas, praat Jesus direk oor die oog as die “lamp van die liggaam”. Hy sê: “As jou oog dan reg is, is jou hele liggaam ook verlig; maar as dit verkeerd is, is jou liggaam ook donker.” — Lukas 11:34

In die konteks van die antieke wêreld was hierdie ’n revolusionêre uitspraak. Waar die mense van Sy tyd geglo het dat skade van buite — deur die bose oog van ’n ander — kom, skuif Jesus die fokus na die binnekant van die mens. Hy leer ons dat dit nie die eksterne blikke of voorwerpe is wat ons onrein maak of beskadig nie, maar dit wat uit ons eie harte kom.

Jesus breek die mag van bygeloof deur te verklaar dat die ware gevaar nie ’n jaloerse buurman se kyk is nie, maar ons eie innerlike ingesteldheid. In die Bybelse idioom verwys ’n “bose oog” dikwels na afguns, jaloesie of inhaligheid. Wanneer Jesus ons aanmoedig om ’n “goeie oog” te hê, roep Hy ons op tot vrygewigheid, reinheid van hart en ’n lewe wat deur die Lig van die wêreld verlig word.

Geloof bo bygeloof

Die geskiedenis van die bose oog leer ons baie oor die menslike natuur. Dit wys hoe diep ons vrees vir verlies en afguns sit. So diep dat dit selfs in wynplase se restourante hang. Maar as volgelinge van Christus word ons geroep om uit hierdie vrees uit te stap. Waar die antieke wêreld en selfs sommige moderne kulture op amulette soos die nazar of die hamsa vertrou vir beskerming, weet ons dat ware beskerming slegs van God kom.

Jesus het nie net die mites van Sy tyd afgebreek nie; Hy het mense gelei tot ’n lewe van innerlike krag. Hy het ons geleer dat as ons die Lig van die lewe in ons dra, geen eksterne “vloek” of kwaadwillige kyk mag oor ons het nie. Die vrees vir die bose oog word vervang deur die sekerheid van God se genade.

’n Nuwe perspektief

Vandag sien ons die “bose oog” dalk in die vorm van sosiale media-afguns of die druk om voortdurend ons geluk te bewys. Die versoeking is groot om onsself te pantser teen die oordeel van ander. Maar die boodskap van die Evangelie bly dieselfde: Bewaak jou hart.

In plaas daarvan om bang te wees vir die afguns van ander, moet ons fokus op die gesondheid van ons eie geestelike oë. Is ons oë vol lig, vrygewigheid en liefde vir ons naaste? Of word ons eie blik vertroebel deur jaloesie oor ander se voorspoed?

Die geskiedenis van die bose oog is ’n lang kronkelpad van vrees en rituele, maar dit eindig by die kruis waar alle vrees en vloeke hul mag verloor het. Ons hoef nie blou krale te dra of spesiale tekens te maak om veilig te voel nie. Ons is veilig in die hande van die Een wat gesê het: “Ek is die lig van die wêreld; wie My volg, sal sekerlik nie in die duisternis wandel nie, maar sal die lig van die lewe hê.” — Johannes 8:12

Mag ons oë vandag nie gefokus wees op die skaduwees van afguns nie, maar op die helderheid van Sy waarheid. Want as die oog die lamp van die liggaam is, laat ons sorg dat ons lamp helder brand met die vrede wat alle verstand te bowe gaan.

LEES OOK: BEGEERTES EN RUSTELOOSHEID