Een rok, twee skoene! Tot vandag toe moet ek myself aan hierdie eenvoudige reël herinner wanneer ek probeer om “interessant” te skryf. Dan loop ’n mens ook vas in ’n woord soos hermeneutiek. Dit is ’n woord met heeltemal te veel vokale wat ’n mens net deurmekaar maak. Ek moet nog vir hom ‘n rympie kry. Gepraat van… wat is hermeneutiek?

In teologiese kringe is hierdie woord soos daaglikse brood. Tydens teologiese opleiding word daar geweldig baie gefokus op wat dit is, hoe dit werk en hoe ’n mens verantwoordelik daarmee moet omgaan. Die meeste dominees en teoloë behoort ’n deeglike greep te hê op wat dit alles behels. Maar vir die res klink dit dalk na akademiese brabbeltaal. Wat is hermeneutiek in “gewone taal”? Is dit iets wat net in stowwerige biblioteke of van kansels af gebeur, of is nie-teoloë ook daarmee besig terwyl hulle by ’n oueraand sit, ’n moeilike vergadering hanteer of sommer net om ’n braaivleisvuur ontspan?

Wat is hermeneutiek presies?

Om hermeneutiek te verstaan, moet ons wegbeweeg van die dik woordeboeke en kyk na die beeld van ’n bril of ’n venster. In sy eenvoudigste vorm is hermeneutiek die kuns en wetenskap van interpretasie. Dit is die ruit waardeur ons na die wêreld kyk. Geen mens sien die wêreld presies soos dit is nie; ons sien die wêreld soos ons is.

 

Na ‘n onlangse bouery by ons pastorie, merk ek een oggend vroeg hoe vuil die ruite is. Dié foto van die ruit bied ’n perfekte metafoor om die konsep van hermeneutiek uit te pak. Die venster dien as die medium tussen ons (die waarnemer) en die wêreld daarbuite (die realiteit). Hierdie “bril” of ruit het die vermoë om die lig te buig. Soms maak dit wat ons sien helderder, maar dikwels maak dit die beeld ook dowwer. Dit gebeur veral omdat ’n bril of ’n ruit mettertyd vuil word. Elke ervaring wat ons het, elke oortuiging wat ons koester, en elke pyn wat ons saamsleep, laat ’n vingerafdruk op die lens van ons begrip.

Nie net vir die teoloog nie

Daar word dikwels fouteer deur te dink dat hermeneutiek slegs bedoel is vir die interpretasie van antieke godsdienstige tekste. Die waarheid is dat hermeneutiek oral is. Dit is ’n universele menslike aktiwiteit. Wanneer jy by ’n vergadering sit en probeer agterkom waarom jou kollega met daardie spesifieke stemtoon praat, is jy besig met hermeneutiek. Jy interpreteer die woorde, die lyftaal en die konteks.

By ’n oueraand interpreteer jy die onderwyser se terugvoer oor jou kind deur die lens van jou eie vrese of aspirasies as ouer. En ja, selfs om ’n braaivleisvuur, waar stories vertel en politiek bespreek word, is elkeen besig met ’n hermeneutiese proses. Ons probeer sin maak van mekaar en die wêreld. Ons “lees” mekaar se bedoelings voortdurend. Sonder dat ons dit besef, is ons almal besig met die “verantwoordelike omgang” met die werklikheid wat in teologiese skole geleer word.

Die kyk na buite en die kyk na binne

Die meeste mense dink hermeneutiek is net ’n manier om “na buite” te kyk – om ’n teks, ’n gebeurtenis of ’n persoon te probeer verstaan. Maar ware hermeneutiek gaan net soveel oor kyk na binne.

In die foto van die vuil ruit sien ons hoe die skerp sonlig die tekstuur van die glas self beklemtoon. As die son nie so helder geskyn het nie, sou ons dalk gedink het die venster is skoon en dat ons ’n perfekte uitsig op die tuin het. Die lig dwing ons egter om die medium self raak te sien.

Dit is die kern van self-reflektiewe hermeneutiek: ons moet erken dat daar stof, vlekke en selfs skrape op ons eie “ruit” is. Ons kan nie eerlik na die wêreld kyk sonder om te vra: “Hoe beïnvloed my eie vooroordele, my kultuur en my geskiedenis dit wat ek nou voor my sien?” Die ruit is nooit heeltemal deursigtig nie. Die merke op die glas verteenwoordig ons subjektiwiteit. As ons nie leer om na die venster self te kyk nie, sal ons altyd die vuilheid op die glas verwar met die werklikheid buite.

Wanneer God op ons hermeneutiek skyn

Die mees kragtige deel van hierdie metafoor is die son wat op die ruit skyn. Waarom is dit so belangrik dat God “op ons hermeneutiek skyn”?

In die alledaagse lewe kan ons baie maklik onder die wanindruk verkeer dat ons “objektief” is. Ons dink ons sien die waarheid presies soos dit is. Maar wanneer God se lig op ons lense skyn, gebeur daar iets ongemaklik maar noodsaaklik: die onsuiwerhede word sigbaar. Net soos die sonlig in die foto elke stofdeeltjie en vingerafdruk op die venster uitlig, so ontmasker God se teenwoordigheid ons eie selfbedrog en beperkte visie.

Dit is belangrik dat God op ons hermeneutiek skyn, want dit bring nederigheid. Wanneer ons besef dat ons ruit vuil is, word ons minder dogmaties en meer genadig teenoor ander se interpretasies. Ons besef dat ons “deur ’n spieël in ’n raaisel kyk.”

Die sonlig in die foto verblind ’n mens byna, maar dit is juis daardie intense lig wat nodig is om die verskil tussen die lig en die vuilheid te sien. Sonder hierdie goddelike beligting sou ons dalk voortgaan om ons eie vooroordele as “God se wil” of as “die absolute waarheid” te verkondig. Wanneer die Son op ons hermeneutiek skyn, word ons gedwing om ons lense skoon te maak, om ons eie blindekolle te erken en om met nuwe oë na die wêreld te kyk.

Die Kuns van skoonmaak

Hermeneutiek is dus nie net ’n akademiese oefening nie; dit is ’n lewenswyse. Dit is die voortdurende proses om bewus te wees van die ruit waardeur ons kyk. Of jy nou ’n teoloog is wat ’n antieke teks bestudeer, of ’n pa wat probeer verstaan waarom sy tienerdogter kwaad is, jy gebruik hermeneutiek.

Die foto herinner ons daaraan dat die lig altyd daar is, maar dat die kwaliteit van ons visie afhang van die toestand van ons venster. Laat ons dus gereeld toelaat dat die lig van die waarheid op ons eie vooroordele skyn. Mag ons die moed hê om die stof van ons eie sekerhede raak te sien en die nederigheid hê om te erken dat ons vensters altyd ’n bietjie skoonmaak nodig het. Want op die ou end, as ons ruit skoner is, sien ons nie net die wêreld beter nie, maar ons sien ook die Een wat die lig gemaak het, baie duideliker.